Brazilië

Wie op zoek is naar meer informatie over Brazilië, zal die gemakkelijk kunnen vinden op het internet. Even de pagina over dit specifieke Zuid-Amerikaanse land bij Wikipedia doornemen, volstaat om meteen een flink stuk wijzer te worden. Uiteraard vindt men er niet alles. Bij Link2Brazil, meer bepaald op deze pagina en zijn onderverdelingen (kies uit het uitklapmenu van Brazilië), krijgt u een pak extra informatie, gekruid met een flinke portie persoonlijke ervaring en kennis. Maar eerst een klein stukje geschiedenis:

Oorlogen komen nauwelijks voor in de Braziliaanse geschiedenis. Er zijn ook geen vijanden die het land voortdurend bedreigen. Toch is er een vrij sterk militair apparaat, en dat kan van pas komen in de politiek, zeker in een bananenrepubliek. Is Brazilië een bananenrepubliek? Neen, vandaag niet meer, ook al zullen sommigen daar vast anders over denken. Maar als we even de Braziliaanse realiteit onder de loep nemen, dan kunnen bepaalde dingen niet ontkend worden, noch in het recente verleden, noch tot op de dag van vandaag. Legerleiding, hoge ambtenaren, politici en grootgrondbezitters zijn familie van elkaar, en dat heeft zo zijn gevolgen. Ons kent ons nietwaar. De grondwet is duidelijk: het leger moet erop toezien dat de constitutionele machten de wet en orde ongestoord kunnen handhaven. Zoals wel vaker gebeurt, grijpt het leger in wanneer er een democratisch verkozen leider sociale bewegingen steunt die de grootgrondbezitters bedreigen, m.a.w. de maatschappelijke verhoudingen willen veranderen.

goulartDat gebeurde ook in 1964 in Brazilië toen president João Belchior Marques Goulart (foto) (1918-1964), algemeen bekend onder de bijnaam ‘Jango’, toestond dat de vakbond actief werd in het leger. De militaire leiding pikte het niet en er volgde een coup. Het leger herstelde de orde maar greep ook de macht en zette links georiënteerde leiders aan de kant. Vooraanstaande politici en leiders van sociale bewegingen werden gevangen genomen, van hun politieke rechten ontheven en verjaagd. De vakbonden werden geconfronteerd met het verbod tot uitvoering van verdere acties. Dat een en ander verliep met de hulp van de Amerikanen lijdt geen twijfel. De rest staat in de geschiedenisboekjes. In het begin van de jaren tachtig kwam er een einde aan de economische groei als gevolg van de tweede oliecrisis in 1979. Een ander leger, dat van de werklozen, stroomde naar de grote steden, maar ook daar was het vet van de soep. De criminaliteit steeg onrustbarend en het geduld van de werkende klasse raakte op. Dat was dan weer voer voor de destijds jonge arbeiderspartij PT (Partido dos Trabalhadores) o.l.v. vakbondsman Luíz Inácio Lula da Silva die het volk de straat op leidde.

De militairen zagen het aankomen en begonnen met de voorbereiding van een burgerregering. Vanaf 1985 werd Brazilië weer stilaan een democratie. Het zou nog duren tot de tweede helft van het eerste decennium van 2000 vooraleer de sociale verhoudingen echt wat begonnen te veranderen, maar niet helemaal, integendeel. Er zijn nog steeds politici met heimwee naar ‘Os velhos tempos’, grootgrondbezitters, schrijnende sociale ongelijkheden en een machtsapparaat dat niet altijd voorrang geeft aan de lagere sociale klasse, integendeel. De nieuwe linkse machtshebbers (regeringen onder leiding van Luiz Inácio Lula da Silva en Dilma Rousseff, beiden van de arbeiderspartij PT, aan de macht van 2002 tot 2016 toen Dilma afgezet werd middels een impeachmentprocedure) mikten op sociale verbeteringen en geven voorrang aan een assistentiële politiek, in de praktijk gerealiseerd door uitkeringen aan de allerarmsten, sociale woningbouw e.d. meer. Hierdoor werden vooral de uitgaves gestimuleerd, en dat had zijn gevolgen voor de Braziliaanse economie. Bovendien worden ze geplaagd door grote corruptieschandalen waarbij, naast gewone burgers, ook politici van de regeringspartijen betrokken zijn. Hun verdediging bestond er vooral in om te zeggen dat zij op zijn minst iets deden aan die corruptie. Die corruptie is eigenlijk de extreme kant van de fameuze ‘jeitinho brasileiro’ die ook door gewone Brazilianen wordt toegepast, op kleinere schaal. De burger die wat geld stopt in de handen van een agent om een grotere boete te vermijden, is immers even schuldig als de agent die het geld aanneemt.

jeitinho-brasileiro

Vandaag is de kans op een nieuwe militaire coup erg klein, maar er is nog een generatie Brazilianen in leven die het allemaal meemaakte, tot en met het beslag op hun spaargeld door de regering van Fernando Collor, op 16 maart 1990. Er was toen geen sprake meer van de militairen. Dat beslag deed erg veel pijn. Wie het aan den lijve ondervond, zit nog altijd met een wrange nasmaak. Collor zelf werd ontzet uit zijn ambt door het Braziliaanse parlement, op 29 september 1991, wegens corruptie. Vandaag is hij nog steeds senator. Men hoeft dus geen universitaire studies gedaan te hebben om te begrijpen dat de Brazilianen argwanend zijn, en dat heeft zijn gevolgen in het dagelijkse leven. Het heersende gebrek aan vertrouwen ligt dan weer aan de basis van vele bureaucratische regeltjes. Wat in Europa vanzelfsprekend is, is dat niet noodzakelijk in Brazilië, integendeel.

Europeanen zitten nou eenmaal anders in elkaar, klagen steen en been maar houden zich in het algemeen aan de regels. Ieder weldenkend schepsel beseft wel dat er orde moet zijn, het zou anders bepaald uit de hand kunnen lopen. Regels en wetten worden niet gemaakt met de uitdaging om achterpoortjes te vinden. De Braziliaan denkt daar anders over en is er zelfs trots op als hij er een spitsvondige draai kan aan geven die hem goed uitkomt. Het begrip ‘jeitinho’ vraagt dus enige toelichting, niet in het minst in de wetenschap dat dit gedrag moeilijk uit te roeien valt. Het zal nog wel enkele decennia duren vooraleer we zover zijn, m.a.w. er valt niet aan te ontsnappen.

Jeitinho

In de Braziliaanse samenleving is de ‘jeitinho‘ meer dan even een “omweg” nemen om regels en normaal sociaal gedrag te omzeilen. De uitdrukking werd afgeleid van ‘dar um jeito‘, letterlijk “een weg vinden om een probleem op te lossen”. Een jeitinho is gebruik maken van middelen die meteen beschikbaar zijn, persoonlijke connecties en/of creativiteit. Niet zelden is een jeitinho echter gewoon het gevolg van een gebrek aan middelen om bepaalde noden op te lossen. Pure noodzaak dus, in het Engels vaak uitgedrukt als “The Brazilian way of doing things”.

Een voorbeeld: iemand is gehaast omdat hij tijdens zijn lunchpauze van 1 uur niet alleen moet eten, maar ook nog snel een stapeltje rekeningen moet betalen in de bank die op dezelfde dag gaan vervallen. Eenmaal in de bank ziet hij zich geconfronteerd met een rij wachtenden voor het loket, genoeg om te beseffen dat het wel eens een uurtje (of langer) kan duren eer hij aan de beurt is. Maar wacht even, hij is een Braziliaan nietwaar? Even verderop, als tweede in de rij, staat een bevriende collega. Wat denkt u dat onze Braziliaan doet? Juist, hij verlaat de wachtrij en gaat snel even ‘gedag’ zeggen tegen zijn collega die uiteraard de rekeningen (en het geld) in zijn hand geduwd krijgt. Opgelost. Ah ja, die collega weet ook wel dat dat hij op zijn vriend zal kunnen rekenen mocht het hem overkomen. De rest van de wachtenden zullen dus nog wat meer geduld moeten hebben, maar dat is bijzaak.

Dergelijke dingen gebeuren uiteraard ook in andere landen, maar de Brazilianen maakten er een kunst van: het verkrijgen van een zitje in een volgeboekt vliegtuig, reizen met meer bagage dan toegelaten, parkeren op plaatsen die voorbehouden zijn aan ouderen of gehandicapten, iets bestellen in het restaurant dat niet op de kaart staat, een voetbalwedstrijd meepikken zonder ervoor te betalen, creatieve oplossingen bedenken voor dagdagelijkse probleempjes, kortom ‘er een draai aan geven’.

Sinds de koloniale periode wordt vrijwel alles in Brazilië gedaan zonder veel (of helemaal geen) planning vooraf. De maatschappij heeft dus steevast voor zichzelf moeten zorgen. De dingen moeten gewoon opgelost worden, en dat telt. Wie er niet aan meedoet, moet het wel lijdzaam ondergaan. Anderzijds, wie vertrouwd is met de ingewikkelde doolhoven van de Braziliaanse bureaucratie en de jeitinho zal volmondig toegeven dat het werkt. Het is bepaald moeilijk om te leven in Brazilië zonder geconfronteerd te worden met enige ongeregeldheden. Spijtig genoeg staat het begrip ‘eerlijk’ een beetje synoniem met naïviteit.

Is die jeitinho nu goed of slecht in zaken?

Beide. Een jeitinho wordt niet altijd toegepast om het eigenbelang te dienen, het is ook vaak een creatieve manier om tegen de complicaties van het dagelijkse leven in Brazilië aan te kijken en ze op te lossen. De jeitinho is een weerspiegeling van de gebreken in de Braziliaanse instituten en de publieke diensten. En het is precies dit waar nogal wat emigranten en investeerders over struikelen. Door dat ze er niet mee vertrouwd zijn, is het zakendoen in Brazilië anders en moeilijker, tenzij ze zich weten aan te passen.

De meeste buitenlandse zakenlui kijken verbaasd op wanneer ze geconfronteerd worden met het feit dat zakendoen met Brazilianen ook dikwijls in houdt dat er vriendschap in het spel moet zijn. Brazilianen hebben er moeite mee om zaken en vriendschap van elkaar te scheiden. Een zakenman is tegelijk een gewone burger maar ook een bedrijf. Vriendschap sluiten met beiden bevordert de onderhandelingen en schept vertrouwen. Wil je zakendoen in Brazilië, zorg dan dat je bevriend raakt met je toekomstige partner. Vele dingen zijn gebaseerd op de uitwisseling van diensten. De uitspraak ‘Aos amigos, tudo, aos inimigos, a lei’ (voor mijn vrienden alles, voor mijn vijanden de wet) wordt soms toegeschreven aan voormalig president Getúlio Vargas, maar het zinnetje is gemeengoed in Brazilië en past perfect in de Braziliaanse realiteit. M.a.w. vriendjespolitiek met als enige excuus: het lost mijn probleem op!

Braziliaanse realiteit

Advertenties